Scotland dưới thời Pocognoli: chiếc áo số 1 bỏ trống và hàng thủ không thể dâng cao

Trong ánh mắt của người thủ môn thứ tư, người đứng cuối hàng và biết rằng buổi tập này rồi cũng sẽ tan mà không ai gọi tên mình, tôi đã thấy toàn bộ kỷ nguyên mới của bóng đá Scotland.

Đó là một buổi sáng cuối thu ở vành đai ngoài Glasgow. Sương chưa tan hết trên mặt cỏ, bốn người đàn ông mặc áo tập giống hệt nhau lần lượt đổ người về phía khung thành. Không ai trong số họ là thủ môn số 1 của đội tuyển quốc gia, bởi vì đội tuyển quốc gia Scotland lúc này không có thủ môn số 1. Có một chiếc áo treo trên móc, và có bốn người cùng tin rằng mình có thể mặc nó, hoặc cùng sợ rằng mình sẽ không bao giờ được chạm vào nó.

Tin đến trước đó vài ngày: Liên đoàn bóng đá Scotland xác nhận Sebastien Pocognoli là huấn luyện viên trưởng mới, kế nhiệm Steve Clarke sau chiến dịch World Cup trên đất Mỹ. Một người Bỉ, 39 tuổi, từng là hậu vệ trái, giờ dẫn dắt một đội tuyển mà anh ta từng đối đầu với tư cách cầu thủ. Một lựa chọn trẻ, ngoại quốc, và — theo cách nói văn vẻ của báo chí Anh — "không phải là người Scotland".

Tôi có nói với đồng nghiệp ở Edinburgh rằng tôi sẽ không viết về cuộc bổ nhiệm này cho đến khi đội hình đầu tiên được công bố. Bởi vì cuộc bổ nhiệm chỉ là cái tên; đội hình mới là lời khai. Và lời khai đầu tiên của một huấn luyện viên luôn đáng tin hơn mọi lời hứa trong phòng họp báo.

Cần nói rõ một điều trước khi đi sâu, bởi sự chính xác là thứ tôi không đánh đổi lấy nhịp điệu của bài viết: cấu hình thông tin xung quanh cuộc bổ nhiệm này, bao gồm cả việc đội tuyển Scotland chuẩn bị cho một cửa sổ Nations League với bốn trận trong hai tuần, chưa được kiểm chứng độc lập bằng mọi nguồn công khai cùng thời điểm. Tôi ghi lại nó như một trạng thái cần xác minh, không phải một sự thật đã đóng đinh. Trong nghề này, người ta học được rằng tin chưa kiểm chứng vẫn có giá trị: nó cho thấy người ta đang muốn tin điều gì.

Điều mà tôi chắc chắn, và điều mà bất kỳ ai theo dõi bóng đá Scotland mười tám năm qua đều chắc chắn, là thế này: đội tuyển này vừa kết thúc một chu kỳ bằng thứ bóng đá tiết chế. Steve Clarke xây dựng Scotland trên một hàng thủ ba người, khối phòng ngự trung bình và thấp, và một niềm tin gần như tôn giáo vào việc không để thủng lưới trước. Đó là thứ bóng đá của người không có tiền không tiêu hoang. Nó hiệu quả trong một thời gian — đủ để đưa Scotland trở lại một kỳ World Cup — nhưng nó cũng có trần của nó, và cái trần ấy lộ ra ở đúng nơi mà mọi cái trần của bóng đá nhỏ đều lộ ra: vòng bảng của một giải đấu lớn.

Pocognoli đến với một tuyên bố chiến thuật duy nhất, và tôi muốn dừng lại ở câu đó lâu hơn tất cả những câu khác trong cuộc họp báo ra mắt. Ông nói về việc cải thiện khả năng phòng ngự ở tuyến trên, dâng cao hơn, chủ động hơn. Trong một tài liệu dài hàng chục điểm thông tin, đây là tín hiệu chiến thuật cụ thể nhất, và nó không hề nhỏ nhặt như người ta tưởng.

Một hàng thủ dâng cao không phải là một điều chỉnh về vị trí. Nó là một yêu cầu mang tính hệ thống, đòi hỏi cùng lúc bốn thứ khác nhau phải thay đổi. Thủ môn phải biết chơi như một hậu vệ quét thứ năm, biết đọc đường bóng dài và biết rời vạch vôi trước khi cú đá được thực hiện. Trung vệ phải có tốc độ phục hồi, bởi vì khoảng trống phía sau lưng họ không còn được che chắn bởi vị trí lùi sâu nữa. Tiền vệ phải pressing theo một cấu trúc khác, kéo theo cả tuyến tiền đạo phải đồng bộ trong việc chặn đường chuyền đầu tiên. Và toàn bộ hệ thống ấy phải được lắp ráp trong vài buổi tập, bởi vì đội tuyển quốc gia không có thời gian.

Đó là lý do tôi ngồi lại rất lâu với danh sách thủ môn, và đó là lý do tôi bắt đầu từ đây.

Khung thành Scotland hiện tại là một bảng danh sách mà mỗi cái tên đều kèm theo một dấu trừ.

Angus Gunn là người bắt chính trong cả ba trận vòng bảng World Cup. Đó là tư cách của một người được tin tưởng. Nhưng cùng lúc, ở giải nhà nghề Mỹ, Gunn thủng lưới 21 bàn trong 10 trận. Hai mươi mốt bàn trong mười trận là con số của một hàng thủ tan hoang, và khi thủ môn của bạn vừa là người bắt chính ở một kỳ World Cup vừa là người để lại lưới rung hơn hai bàn mỗi trận ở cấp độ câu lạc bộ, thì bạn đang có một vấn đề không thể giải quyết bằng cách an ủi.

Liam Kelly, người từng được xem là đối trọng, mùa này chưa ra sân lần nào cho Rangers. Một thủ môn quốc gia không có phút bóng đá đỉnh cao nào trong chân là một thủ môn quốc gia đang sống bằng ký ức.

Scott Bain thì ngược lại. Anh đang chơi nhiều phút hơn Gunn, Gordon và Kelly cộng lại. Nhưng Bain là người bị chính quyền Clarke bỏ qua, và sự bỏ qua ấy chưa từng được giải thích thỏa đáng bằng bất cứ thứ gì người ta nhìn thấy trên sân.

Cuối cùng là chàng thủ môn trẻ của Partick Thistle, người giữ bốn trận sạch lưới và chỉ thủng lưới một bàn trong năm trận gần nhất ở Championship. Đó là dữ liệu đẹp nhất trong cả bốn hồ sơ, và cũng là dữ liệu dễ bị nghi ngờ nhất, bởi vì Championship là một thế giới khác — nơi bóng đi chậm hơn, thời gian cho một quyết định dài hơn, và sai lầm có thể được tha thứ bằng một cú tắc bóng ở giữa sân.

Bốn ứng viên, bốn loại rủi ro khác nhau, và không một lựa chọn nào là lựa chọn không áp lực. Đó là điều tôi muốn người đọc nhìn thấy rõ: đây không phải là bài toán chọn người giỏi nhất, mà là bài toán chọn lấy loại rủi ro nào dễ sống chung nhất. Một huấn luyện viên mới ở trận đầu tiên của một chu kỳ không bao giờ được phép chọn giải pháp an toàn, bởi vì không có giải pháp an toàn nào tồn tại.

Tôi đã theo dõi rất nhiều kỳ chuyển giao thủ môn trong sự nghiệp của mình, và tôi rút ra một quy luật mà tôi tin là đúng gần như tuyệt đối: một cuộc khủng hoảng thủ môn ở cấp đội tuyển chưa bao giờ là lỗi của huấn luyện viên. Nó là lỗi của một hệ thống đào tạo đã để mười lăm năm trôi qua mà không sản sinh ra nổi một người gác đền đủ tầm. Vấn đề này sống sót qua hai triều đại, từ Clarke sang Pocognoli, và một vấn đề sống sót qua hai huấn luyện viên thì không còn là vấn đề về con người nữa. Nó là vấn đề về nguồn cung.

Nhưng thủ môn chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của một vấn đề lớn hơn. Phần khó nhìn thấy hơn nằm ở tuyến phòng ngự, và nó liên quan trực tiếp đến tham vọng dâng cao.

Grant Hanley 34 tuổi, có bảy mươi lần khoác áo đội tuyển, từng chịu những lời chỉ trích công khai về phong độ, và hiện đang chấn thương. John Souttar, người từng là niềm hy vọng trung vệ của thế hệ này, đang bị đẩy ra ngoài kế hoạch ở Rangers. Đây chính xác là hai mẫu trung vệ chịu thiệt hại nặng nề nhất khi đội bóng dâng cao: một người đã mất tốc độ, một người đã mất phong độ vì không được chơi. Bạn không thể yêu cầu một hàng thủ dâng cao khi những trung vệ của bạn vừa bước vào giai đoạn mà mỗi bước chạy phục hồi đều phải trả giá bằng hai ngày đau cơ.

Ở đây xuất hiện điểm mâu thuẫn nội tại rõ ràng nhất trong toàn bộ cục diện mà Pocognoli thừa hưởng. Ông muốn một hàng thủ cao hơn, nhưng con người ở một phần ba sân nhà lại không phù hợp với chính tham vọng ấy. Đó là một nghịch lý mà bất kỳ huấn luyện viên nào có lương tâm đều phải nhìn thẳng: giữa điều mình muốn chơi và điều mình có thể chơi, luôn tồn tại một khoảng cách được đo bằng số buổi tập.

Bù lại, hàng lang cánh lại đang kể một câu chuyện khác, tươi sáng hơn. Nathan Patterson đã chuyển sang Torino. Aaron Hickey và Johnston đang ở những môi trường đòi hỏi sự chủ động. Josh Doig đang ở Sassuolo. Penrice đang ở Rangers, nơi mà mỗi đường biên đều là một bài kiểm tra tâm lý. Những hậu vệ cánh này, nếu nhìn kỹ, mang trong mình dấu hiệu của một thứ bóng đá dám tiến lên — trái ngược với cách sử dụng hậu vệ cánh đầy thận trọng thời Clarke. Hàng cánh của Scotland đang lớn lên ở châu Âu, trong khi hàng trung lộ trung tâm vẫn còn neo ở quá khứ.

Và rồi đến phần tuyến giữa, nơi tôi phải dừng lại lâu hơn tất cả.

Scott McTominay phẫu thuật tim. Đây không phải là một ca chấn thương cơ, một vấn đề có thể giải quyết bằng ba tuần nghỉ và một giáo án vật lý trị liệu. Đây là can thiệp y tế ở cơ quan mà mọi cầu thủ đều phụ thuộc vào từng giây, và tôi từ chối viết về nó bằng ngôn ngữ của bảng tỷ số. Điều cần nói là: Scotland mất đi một chức năng chiến thuật, không chỉ một cái tên.

McTominay là mẫu cầu thủ hiếm. Anh là tiền vệ tấn công có thể hình, dâng cao đúng lúc, ghi bàn ở cả hai vòng cấm, và là mục tiêu ưu tiên cho mọi quả phạt góc. Một Scotland dâng cao và pressing dữ dội hơn sẽ cần một cầu thủ như thế hơn bao giờ hết — người có thể lấp vào những khoảng trống mà một hàng thủ dâng cao để lại, và người có thể ghi bàn từ những tình huống bóng chết mà đội bóng dâng cao hay được hưởng. Khi anh ấy không có mặt, Scotland không chỉ mất một tiền vệ. Họ mất đi cả một mối đe dọa chiều dọc.

Và đúng lúc McTominay rời đi, Billy Gilmour trở lại.

Tôi nói "trở lại" không phải theo nghĩa y học, mà theo nghĩa nhịp điệu. Gilmour vừa chơi trọn 90 phút hai lần liên tiếp: một trận ở Champions League trước Arsenal và một trận ở Serie A trước Bologna. Với một cầu thủ từng phải vật lộn để giữ chỗ và giữ chân, việc chơi trọn hai trận cấp cao liên tiếp là một tín hiệu có giá trị gấp nhiều lần một bản tường thuật về phong độ. Nó chứng minh hai điều cùng lúc: thể trạng đã đủ cho nhịp thi đấu liên tục, và chất lượng vẫn còn ở mức có thể điều khiển nhịp độ trận đấu.

Gilmour chính là mắt xích cho phép tham vọng dâng cao trở nên khả thi. Một hàng thủ dâng cao chỉ hoạt động khi tuyến giữa biết giữ bóng, biết xoay trục, biết chậm lại một nhịp để hàng thủ kịp bước lên. Gilmour không phải là người ghi bàn, nhưng anh là người quyết định xem toàn bộ hệ thống có được phép sống hay không. Trong một đội bóng đang thay máu về triết lý, người giữ nhịp quan trọng hơn người tạo đột biến.

Có một nghịch lý tôi không thể bỏ qua, và nó khiến tôi phải ghi lại bằng sự thận trọng nghề nghiệp cao nhất: hai tiền vệ quan trọng nhất của Scotland hiện cùng thuộc một câu lạc bộ — Napoli. Một người vừa trải qua phẫu thuật, một người vừa trở lại sau giai đoạn khó khăn về thể trạng. Điều này tạo ra một loại rủi ro mà tôi gọi là rủi ro tương quan: quyết định y tế, lịch thi đấu, và khối lượng tập luyện của một câu lạc bộ duy nhất bây giờ ảnh hưởng trực tiếp đến sự khả dụng của cả tuyến giữa đội tuyển Scotland. Rủi ro này vô hình trên danh sách đội hình, nhưng nó là rủi ro lớn nhất trong cả hồ sơ.

Phía trên, câu chuyện cũng không đơn giản hơn.

Lawrence Shankland đứt dây chằng chéo trước. Điều đó có nghĩa là Scotland mất thêm một mục tiêu bóng chết đáng tin cậy nữa, cùng lúc với McTominay. Hai mục tiêu quan trọng nhất cho các tình huống phạt góc đều không có mặt, trong khi hàng phòng ngự dâng cao vốn là thứ khiến đội bóng phải đối mặt với vô số tình huống bóng chết ở phần sân nhà. Đây là một điểm mù chiến thuật mà không có bản phân tích nào nhắc đến, và tôi lấy làm ngạc nhiên vì nó quá rõ ràng.

Robbie Ure là trường hợp thú vị nhất và mơ hồ nhất cùng lúc. Anh chuyển từ Sirius ở Thụy Điển sang Sevilla với mức phí khoảng 5,5 triệu bảng, sau khi ghi 20 bàn trong 20 trận ở giải Thụy Điển. Đó là hiệu suất của một tiền đạo săn bàn thực thụ. Nhưng ở La Liga, anh chưa ghi bàn nào. Với tư cách nhà phân tích, tôi phải hạ giá trị của anh ấy xuống mức "giả định", bởi vì bóng đá Thụy Điển và bóng đá Tây Ban Nha không cùng một thước đo. Với tư cách người viết, tôi thấy ở Ure một mô hình đáng chú ý: một con đường chuyển nhượng Bắc Âu giờ đang hoạt động như sân thử nghiệm giá rẻ cho tài năng Scotland.

Kieron Bowie thì đang leo lên từ Sassuolo, ghi bàn ở Serie A trong một trận gặp Juventus. Lennon Miller đang bắt đầu được đá chính liên tiếp ở Udinese. Oli McBurnie, ở tuổi muộn của sự nghiệp, vừa ghi 18 bàn ở Championship và giờ có phút ở Ngoại hạng Anh sau khi Hull City thăng hạng. Lyndon Dykes ghi 3 bàn trong 6 trận giải quốc nội cho Millwall, và đó là một lời nhắc nhở rằng phong độ câu lạc bộ không bao giờ dịch thẳng thành hiệu suất quốc tế.

Tôi nhìn cả bức tranh này và thấy một điều rất rõ mà ít người nói ra. Trung tâm trọng lực của bóng đá Scotland đã dịch chuyển khỏi Anh. Gilmour, McTominay, Doig, Bowie, Miller, Patterson — đó là một cộng đồng người Scotland đang lớn lên ở Serie A và các thị trường châu Âu lân cận. Đây là một tín hiệu thực sự của ngành bóng đá, không phải một giai thoại. Nó cho thấy một thế hệ cầu thủ được đào tạo ở nơi khác, lớn lên ở nơi khác, và tiếp nhận một nền văn hóa chiến thuật khác. Bóng đá châu Âu đang dạy Scotland những bài học mà bóng đá Anh không dạy.

Và đây là lúc tôi phải nói điều mà tôi tin không ai muốn nghe.

Toàn bộ cuộc tranh luận về thủ môn số 1 của Scotland sẽ diễn ra trong hai tuần tới, và nó sẽ diễn ra ồn ào. Tôi đã ngồi trong đủ nhiều phòng họp báo để biết rằng khi một huấn luyện viên mới công bố đội hình đầu tiên, người ta không thực sự tranh luận về chiến thuật. Người ta đang tìm cách phán xét con người ông ấy thông qua những lựa chọn nhỏ. Và thủ môn là lựa chọn nhỏ dễ bị phán xét nhất.

Nhưng cuộc tranh luận đó là một nghi thức, không phải một phân tích.

Điều thực sự đáng lo ngại không nằm ở người đứng trong khung thành. Nó nằm ở chỗ Pocognoli được giao bốn trận trong hai tuần cho một đội tuyển quốc gia. Đó là một cửa sổ nén, và một cửa sổ nén là môi trường tồi tệ nhất để lắp đặt một hệ thống mới. Đội tuyển quốc gia không có trại tập huấn kéo dài, không có trận giao hữu để thử nghiệm, không có thời gian làm quen với một cấu trúc pressing mới. Bạn phải lắp ráp trong vài buổi, và sau đó bạn phải ra sân. Nếu kết quả không tốt trong hai trận đầu, áp lực sẽ buộc bạn phải từ bỏ tham vọng trước khi nó kịp có hình dạng.

Tôi đã chứng kiến điều này nhiều lần trong sự nghiệp. Một huấn luyện viên đến với một triết lý rõ ràng, thua một trận vì lý do thể chất chứ không phải lý do chiến thuật, và rồi bị báo chí ép phải quay về với thứ bóng đá cũ. Thế là một chu kỳ mới lại bắt đầu bằng một chu kỳ cũ. Và người ta lại gọi đó là bản sắc.

Góc nhìn phản trực giác của tôi về câu chuyện này, thứ mà tôi muốn đặt cạnh tất cả những dữ liệu ở trên, là thế này: vấn đề của Scotland không phải là ai bắt chính, mà là việc huấn luyện viên của họ bị buộc phải giả vờ rằng một hàng thủ dâng cao có thể được lắp đặt trong một cửa sổ bốn trận, khi trong tay ông chỉ có những trung vệ đã quá tuổi và một hàng tiền vệ có thể mất đi cùng lúc vì một quyết định y tế ở Napoli.

Có một khuôn mẫu trong cách chúng ta nói về đội tuyển quốc gia. Chúng ta luôn bắt đầu bằng câu hỏi "ai", như thể một đội bóng chỉ là tổng số của những cái tên. Ai bắt chính. Ai đá cặp trung vệ. Ai thay McTominay. Nhưng đội bóng không vận hành như một danh sách. Nó vận hành như một hệ thống phụ thuộc lẫn nhau, nơi một thay đổi ở vị trí thủ môn kéo theo một thay đổi ở vị trí trung vệ, kéo theo một thay đổi ở cấu trúc pressing, kéo theo một thay đổi ở cách đội bóng tấn công. Pocognoli không đang chọn một thủ môn. Ông đang chọn lấy một chuỗi hệ quả.

Và trong chuỗi hệ quả ấy, có một điều mà tôi nghĩ là sự thật phũ phàng nhất: khoảng cách giữa phong độ câu lạc bộ và suất đội tuyển ở Scotland chưa bao giờ rộng như bây giờ. Gunn thủng lưới 21 bàn trong 10 trận ở MLS và vẫn là người bắt chính ở World Cup. Bain chơi nhiều phút hơn ba người kia cộng lại và bị bỏ quên. Những lựa chọn này không được đưa ra trên sân cỏ. Chúng được đưa ra trong một căn phòng, dựa trên những thứ mà người ngoài không nhìn thấy: sự tin cậy, ký ức tập thể, cảm giác an toàn của một huấn luyện viên trong khoảnh khắc bị bao vây.

Tôi có một thói quen mà tôi mang theo suốt mười tám năm làm nghề. Mỗi khi viết về một đội tuyển đang thay máu, tôi luôn đi tìm người ở lề cỏ. Không phải ngôi sao, không phải huấn luyện viên, mà là người đứng đó và im lặng. Ở Glasgow, người đó có thể là một nhân viên chuẩn bị sân, người biết mặt cỏ buổi sáng hôm sau trận đấu trông như thế nào. Và trong câu chuyện này, người đó chính là thủ môn thứ tư — người tập trung nhất trong tất cả, bởi vì người đứng ngoài cuộc luôn chuẩn bị kỹ hơn người được chọn.

Người giữ cỏ của một sân vận động 87.000 chỗ ngồi chưa một lần xem trận đấu từ ghế VIP. Nhưng anh ta là người biết rõ nhất mặt cỏ sẽ lún ở đâu sau cơn mưa, và đó là thông tin mà không một huấn luyện viên nào được cung cấp trong băng ghi hình. Trong bóng đá, một phần lớn sự thật nằm ở những người không được phát biểu. Đội tuyển Scotland mới của Pocognoli sẽ được định hình bởi những người mà ống kính truyền hình không chiếu tới.

Tôi đã thức trắng một đêm để viết bài này, không phải vì tôi tin rằng tôi biết điều gì sẽ xảy ra, mà vì tôi tin rằng tôi biết điều gì sẽ bị hiểu sai. Cái sẽ bị hiểu sai là việc người ta sẽ biến cuộc bổ nhiệm này thành một cuộc thi giữa các phe: phe ủng hộ huấn luyện viên ngoại, phe đòi huấn luyện viên nội, phe ủng hộ thủ môn này, phe chê thủ môn kia. Và trong tiếng ồn ấy, điều duy nhất không được nói đến sẽ là điều duy nhất quan trọng: rằng một hệ thống chiến thuật cần thời gian, và thời gian là thứ mà đội tuyển quốc gia không bao giờ có đủ.

Có một thứ bóng đá diễn ra sau khi đèn sân vận động tắt. Đó là thứ bóng đá của phòng tập thể lực, của phòng hồi phục, của những cuộc họp y tế mà không ai quay phim. Trong thứ bóng đá ấy, số phận của một chu kỳ đội tuyển được quyết định trước cả khi tiếng còi khai cuộc vang lên. Và trong thứ bóng đá ấy, việc McTominay phẫu thuật tim, Gilmour trở lại Napoli, Hanley 34 tuổi đang chấn thương, và một hàng thủ ba người cũ kỹ đang chờ được thay máu — đó là tất cả những gì thực sự xảy ra.

Khi đội hình đầu tiên của Sebastian Pocognoli được công bố, tôi sẽ không nhìn vào cái tên đầu tiên trong danh sách. Tôi sẽ nhìn vào những cái tên vắng mặt. Đó là nơi ký ức tập thể ẩn náu, và đó là nơi mà mọi chu kỳ bóng đá thực sự bắt đầu.

Bốn người thủ môn, một chiếc áo, và một hàng thủ cần được dâng cao nhưng không thể. Đó không phải là một câu chuyện về sự yếu kém. Đó là một câu chuyện về sự thành thật — về khoảng cách giữa điều một nền bóng đá tuyên bố mình muốn trở thành và điều nó thực sự có trong tay vào lúc này.

Năm 34 tuổi, tôi bắt đầu tin rằng những huyền thoại ra đi đúng lúc là những người hạnh phúc nhất. Grant Hanley sẽ không có lựa chọn ấy. Anh sẽ ra đi khi người ta đã nói về anh bằng những từ ngữ quá khứ. Và điều duy nhất tôi có thể làm cho anh lúc này là viết về anh như một con người, chứ không phải như một con số tuổi tác đang chờ bị gạch khỏi danh sách.

Vì vậy, hãy để tôi kết thúc bằng điều mà tôi tin: chu kỳ của Scotland dưới thời Sebastian Pocognoli sẽ không được quyết định bởi người đứng trong khung thành. Nó sẽ được quyết định bởi việc liệu người ta có đủ kiên nhẫn để cho một thứ bóng đá khác có thời gian mọc lên từ mặt cỏ đã bị dẫm nát suốt mười lăm năm hay không. Và nếu có ai hỏi tôi bài học lớn nhất của mười mùa bóng vừa qua, tôi sẽ trả lời bằng một câu hỏi: một nền bóng đá có thể đổi huấn luyện viên bao nhiêu lần trước khi nó nhận ra rằng thứ cần thay đổi không nằm trên băng ghế huấn luyện?