Cánh bị khóa, mũi giữa phải gánh: đọc lại một năm sa sút của bóng chuyền nữ Việt Nam

Trong một trận đấu ở giải châu Á mùa này, tôi ngồi ở hàng ghế thứ mười một, đủ gần để nghe rõ tiếng bước chân đổi hướng và tiếng thở dốc sau mỗi lần bật nhảy. Bóng được đẩy lên, chủ công bên cánh số 4 lấy đà, và một bức tường hai người dựng lên trước mặt cô. Pha tiếp theo, bóng chuyền sang cánh số 2. Lại một bức tường. Đến lần thứ tư trong cùng một hiệp, tôi bắt đầu đếm thay vì ghi chép.

Điều khiến tôi đặt bút xuống nằm ở một chi tiết khác: cái tên xuất hiện nhiều nhất trên bảng điểm phía Việt Nam. Bích Thúy, một phụ công.

Suốt mười tám năm theo dõi bóng chuyền, tôi học được rằng vị trí số 3 đẹp nhất khi nó im lặng. Một phụ công giỏi hiếm khi là người ghi nhiều điểm nhất; cô ấy là người buộc khối chắn đối phương phải chia đôi, để cánh số 4 và số 2 có khoảng trống mà đập. Khi mũi giữa trở thành người ghi điểm hàng đầu, hệ thống đã đảo chiều. Người ta nhớ một pha đập bóng, nhưng tôi lại nhớ nhất những gì xảy ra sau khi ánh đèn nhà thi đấu tắt.

Bảng kết quả vẽ một đường thẳng đi xuống

Năm qua, kết quả của tuyển nữ Việt Nam đi xuống ở mọi cấp độ giải đấu. Ở AVC Cup — nơi đội từng thống trị suốt ba năm — Việt Nam dừng ở vị trí thứ ba và không góp mặt trong trận chung kết. Ở SEA V.Cup, đội vượt qua vòng đầu với vị trí nhì bảng, rồi thua trắng 0-3 ở vòng đấu quyết định. Tại giải vô địch châu Á, đội chỉ thắng đúng một trận. Còn ở Asiad, thứ hạng cuối cùng là thứ bảy, trong khi mục tiêu được đặt ra từ đầu chu kỳ là lọt vào nhóm bốn đội mạnh nhất.

Danh sách đối thủ thua chia thành hai nhóm rõ rệt. Nhóm thứ nhất gồm Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc — thua những đội này là chuyện được dự báo từ trước. Nhóm thứ hai gồm Indonesia (hai lần), Philippines và Kazakhstan. Đây là những thất bại mới, và chúng đau hơn, bởi chúng không đo khoảng cách với tốp đầu châu lục, mà đo tốc độ tiến lên của mặt bằng phía sau. Khi các đối thủ ngang cơ và dưới cơ cùng bước tới, hai thất bại trước Indonesia mang ý nghĩa nặng hơn một trận thua Trung Quốc.

Nguyên nhân nhân sự hiện ra không kém phần rõ ràng. Phụ công Nguyễn Thị Trinh vắng mặt vì lý do gia đình. Đối chuyền Hoàng Thị Kiều Trinh chấn thương. Chủ công Vi Thị Như Quỳnh rời đội vì lý do cá nhân. Chủ công Nguyễn Thị Uyên chấn thương nặng. Bốn gương mặt từng nằm trong sơ đồ chính thức biến mất chỉ trong một mùa giải, và cả bốn đều vì những lý do không liên quan tới phong độ. Sân vắng không xóa trận đấu, nó chỉ biến tiếng vỗ tay thành nỗi nhớ mang hình dạng một cầu thủ lặng lẽ cởi giày.

Giữa khoảng trống ấy, Trần Thị Thanh Thúy gánh một khối lượng thi đấu kỳ lạ. Cô thi đấu cho Gunma Green Wings ở Nhật Bản, trở về khoác áo VTV Binh Điền Long An, rồi bước vào bốn giải đấu cấp đội tuyển quốc gia liên tiếp kể từ tháng Giêng. Tại Asiad, đội trưởng của tuyển Việt Nam ghi 36 điểm, nhưng hiệu suất ghi điểm bị giới chuyên môn trong nước đánh giá là thấp. Hợp đồng được ký bằng mực, nhưng được hiểu bằng vô số đêm không ngủ của những con người đứng sau đường bóng.

Áp lực lịch thi đấu không chỉ đến từ số giải. Nó đến từ việc các cửa sổ thi đấu của câu lạc bộ Nhật Bản và các đợt triệu tập đội tuyển chồng lấn, buộc cầu thủ phải di chuyển liên tục giữa hai múi giờ và hai hệ thống thể lực khác nhau. Với một quốc gia có nguồn lực hẹp, việc để trụ cột chạy hết công suất quanh năm là một canh bạc, và canh bạc ấy đã đến hạn thanh toán đúng vào lúc đội cần cô nhất.

Khi mũi giữa thành van xả

Trong một hệ thống nhanh kiểu châu Á lành mạnh, phụ công là mối đe dọa giải phóng hai cánh. Cô chạy nhanh ở vị trí số 3, hút khối chắn giữa, rồi nhường khoảng trống cho chủ công. Ở tuyển Việt Nam năm qua, vai trò ấy bị đảo ngược: mũi giữa trở thành van xả. Khi hai cánh liên tục bị chặn, bóng dồn về vị trí số 3, và Bích Thúy — người lẽ ra chỉ nên là phương án thứ ba — trở thành một trong những tay đập ghi điểm nhiều nhất đội. Đây là dấu hiệu của một hệ thống đã đứt gãy ở khâu kết nối giữa chuyền hai và hai cánh.

Có hai cách đọc hiện tượng này.

Cách thứ nhất: chất lượng đường chuyền một bị đẩy xuống quá thấp, đội không đủ điều kiện chạy các phương án biến hóa, buộc phải đánh bóng đơn giản.

Cách thứ hai: đường chuyền một vẫn đủ tốt để đưa bóng lên vị trí số 3, nhưng các phương án tấn công hai cánh bị đọc vị trước khi bóng rời tay chuyền hai.

Chi tiết Bích Thúy ghi điểm nhiều nghiêng về cách đọc thứ hai. Nếu bước một sụp hoàn toàn, chuyền hai đã không thể đưa bóng lên giữa đều đặn đến vậy. Vấn đề nằm ở chất lượng tấn công cánh và cách phân phối bóng, chứ không nằm ở khả năng kiểm soát bóng thuần túy.

Sự dễ đoán là vấn đề của tính dự báo, không phải của sức mạnh. Trong bóng chuyền, tính dễ đoán thường bắt nguồn từ hai nơi: chất lượng đỡ bước một không đủ để chạy bài biến hóa, hoặc mô thức phân phối của chuyền hai đã bị đối phương giải mã. Ở tuyển Việt Nam, cả hai nguồn đều có khả năng xuất hiện cùng lúc. Chuyền hai kỳ cựu Kim Thoa được ghi nhận có phong độ thiếu ổn định trong năm, và điều đó khớp với hình ảnh những cánh đập bóng luôn gặp khối chắn hai người đã dựng sẵn.

Rồi đến câu chuyện vị trí đối chuyền. Trong bóng chuyền hiện đại, đối chuyền là mũi hỏa lực bên cánh phải, người đập ở đường chéo với chuyền hai. Đó là vị trí đòi hỏi góc lấy đà riêng, nhịp chạy riêng và cách đối phó khối chắn riêng. Khi không có đối chuyền tự nhiên, ban huấn luyện phải xoay Đoàn Thị Xuân, Thanh Thúy và Uyên vào vị trí này. Đưa một chủ công sang đá đối chuyền thường làm giảm đồng thời hiệu suất tấn công và khả năng chắn bóng bên cánh phải. Đó là giải pháp tình thế, và nó để lại dấu vết trên bảng điểm.

Một chi tiết nữa ít được nhắc tới: đội hình kỳ cựu không đạt đỉnh phong độ cùng lúc. Kim Thoa, Bích Thúy, Khánh Đang — những gương mặt gắn bó lâu năm — không ai bùng nổ đúng thời điểm. Hiện tượng này thường là triệu chứng của quản lý thể lực và lịch thi đấu lệch pha, chứ không phải của việc tài năng mai một.

Cuối cùng là khả năng điều chỉnh trong trận. Huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt bị đặt dấu hỏi về những thay đổi người và chiến thuật ở các thời điểm quan trọng. Đó là nhận định chủ quan, nhưng nó khớp với một mẫu hình khách quan: thua Indonesia hai lần, thua Philippines, thua Kazakhstan — những trận mà đội được đánh giá cao hơn. Thua những trận như vậy thường phản ánh sự sụp đổ trong trận đấu, hơn là thiếu hụt tài năng nền tảng.

Cũng cần nói về thể thức. Ở SEA V.Cup, đội vượt qua vòng đầu khá nhẹ nhàng rồi thua trắng ở vòng quyết định. Kiểu kết quả ấy chỉ ra vấn đề độ sâu: một đội hình mỏng có thể sống sót qua giai đoạn dễ, nhưng bị phơi bày khi nhịp độ trận đấu tăng lên. Và việc mất chuỗi ba năm vô địch AVC Cup mang ý nghĩa chiến lược nặng hơn một trận thua thông thường, bởi đó là nơi đội từng tích lũy điểm xếp hạng và niềm tin.

Điểm mù của ký ức tập thể

Sau một năm như vậy, phản xạ của số đông là đi tìm một người để quy trách nhiệm: huấn luyện viên, đội trưởng, hoặc một cá nhân nào đó. Cách đọc ấy bỏ qua một sự kiện đơn giản: bốn trụ cột biến mất vì bốn lý do khác nhau, và không đội tuyển hạng hai nào trên thế giới chịu nổi cú sốc ấy mà không có một hệ thống đào tạo dự phòng đủ sâu. Việt Nam năm qua không có hệ thống ấy.

Khung kể chuyện “thế hệ vàng” cũng là một cái bẫy. Khi một nhóm cầu thủ đạt đến đỉnh cao cùng lúc, ký ức tập thể biến khoảnh khắc ấy thành chuẩn mực. Từ chuẩn mực đó, mọi kết quả thấp hơn đều bị đọc như sự sa sút về tài năng. Nhưng thế hệ vàng chỉ mở ra một cửa sổ, và cửa sổ nào cũng có lúc khép. Đánh giá đúng bản chất của năm nay đòi hỏi tách hai thứ khỏi nhau: sự xuống dốc tạm thời do nhân sự, và sự xuống dốc cấu trúc do chuỗi đào tạo.

Có một nghịch lý khác đáng chú ý. Suốt cả năm, không một cá nhân nào của tuyển Việt Nam được nêu tên như một điểm sáng phong độ. Sự vắng mặt hoàn toàn của một dữ kiện tích cực — dù chỉ một — là tín hiệu cho thấy vấn đề mang tính toàn đội, chứ không nằm ở một vị trí đơn lẻ.

Và còn một điều mà bảng kết quả không nói ra. Indonesia tiến bộ. Philippines tiến bộ. Khi đối thủ đi lên, sự sa sút của Việt Nam mang hai tính chất cùng lúc: tuyệt đối và tương đối. Trở lại vị trí cũ không thể chỉ dựa vào việc những người vắng mặt quay lại. Nó đòi hỏi sự tiến bộ tuyệt đối — về nhịp độ tấn công, về phân phối bóng, về quản lý tải trọng thi đấu.

Cũng cần nhìn vào tải trọng của ngôi sao duy nhất. Một đội tuyển quốc gia phụ thuộc vào một tay đập ở mức gần như tuyệt đối là một cấu trúc có điểm chết. Thanh Thúy gánh cả mùa giải ở câu lạc bộ Nhật Bản, ở giải trong nước và ở đội tuyển. Chuỗi 36 điểm tại Asiad, đi kèm hiệu suất thấp, mang dáng dấp của một hệ quả thể lực hơn là một hệ quả kỹ thuật. Khi một cầu thủ vừa là người gánh đội vừa là tâm điểm bị soi xét, áp lực không chỉ đến từ khối chắn bên kia lưới.

Điều gì đáng chờ ở chu kỳ tới

Chu kỳ tới được định hình như một cửa sổ nhìn lại và tái thiết. Ba việc cụ thể cần làm.

Thứ nhất, giới hạn số phút thi đấu của Thanh Thúy ở cấp đội tuyển và song song phát triển một mũi ghi điểm thứ hai, để đội không còn phụ thuộc vào một người.

Thứ hai, nâng nhịp độ đặt bóng và đa dạng hóa phương án phân phối của chuyền hai. Đây là rủi ro dễ sửa nhất và không cần nhân sự mới.

Thứ ba, thể chế hóa việc lập kế hoạch sẵn sàng của cầu thủ, để những vắng mặt vì gia đình, cá nhân hay chấn thương không còn khiến đội hình bị xáo trộn vào phút chót.

Chúng ta săn tin chuyển nhượng để tin rằng mọi tổn thương cũng có thể được hàn gắn bằng một chữ ký. Mùa giải tới sẽ trả lời liệu những tổn thương của năm nay có thể hàn gắn bằng một kế hoạch — một kế hoạch về phút thi đấu, về nhịp độ bóng, và về việc trả lại cho mũi giữa sự im lặng cần thiết.