Bản quyền FIFA ASEAN Cup và Asiad 20: khi cả Đông Nam Á cùng đứng ngoài cuộc

Trên bảng lịch thi đấu được công bố, trận Việt Nam – Philippines có đủ mọi thứ: 19 giờ 30, ngày 26 tháng 9, sân Si Jalak Harupat ở Bandung. Chỉ thiếu một dòng. Dòng ghi kênh phát sóng.

Ở Incheon, nơi tôi ngồi viết những dòng này, thói quen nghề nghiệp của một phóng viên theo chân đội bóng là kiểm tra hai thứ trước khi bóng lăn: danh sách đăng ký thi đấu và kênh truyền hình. Danh sách thì đội tuyển Việt Nam đã chốt kế hoạch tập trung. Kênh truyền hình thì vẫn là một khoảng trắng.

Câu chuyện ấy không dừng ở một trận. Tính đến thời điểm hiện tại, chưa có đơn vị nào tại Đông Nam Á sở hữu bản quyền giải đấu đang được gọi là FIFA ASEAN Cup. Ở Nhật Bản, nơi Asiad 20 diễn ra từ ngày 19 tháng 9 đến ngày 4 tháng 10, ban đàm phán bản quyền được mô tả đang ở thế bế tắc, với đánh giá "rất khó".

Một trận bóng có ngày, có giờ, có sân, có trọng tài. Nhưng chưa có người xem. Với một người làm nghề theo đội đã hơn hai thập niên, đó là điều kỳ lạ nhất có thể tưởng tượng.

MỘT TUẦN BA TRẬN, VÀ MỘT THÁNG CHỒNG LỊCH

Đội tuyển Việt Nam dưới thời huấn luyện viên Kim Sang Sik bước vào giai đoạn cuối tháng 9 với mật độ chưa từng thoải mái. Ngày 26 tháng 9, thầy trò ông Kim gặp Philippines lúc 19 giờ 30 trên sân Si Jalak Harupat ở Bandung. Ba ngày sau, đối thủ là Thái Lan. Đến ngày 2 tháng 10, đội chuyển sang Jakarta để gặp Pakistan.

Ba trận trong khoảng bảy ngày. Đây là dữ kiện bóng đá duy nhất mà câu chuyện bản quyền này để lại, và nó cũng là dữ kiện quan trọng nhất. Ba trận trong bảy ngày đồng nghĩa với xoay tua đội hình ở mức cao, đồng nghĩa với việc một chấn thương cơ nhỏ có thể thay đổi cục diện cả một bảng đấu, đồng nghĩa với việc ban huấn luyện phải tính toán thể lực trước cả chiến thuật.

Địa lý cũng đáng lưu ý. Bandung nằm trên cao nguyên, không khí loãng hơn, còn Jakarta là đô thị nóng ẩm với mật độ di chuyển dày đặc. Đổi sân trong cùng một tuần không chỉ là chuyện xe buýt, mà là chuyện hồi phục. Với một đội hình có những cái tên như Nguyễn Quang Hải hay Nguyễn Hoàng Đức – những người thường được giao vai trò giữ nhịp – việc phải đá ba trận trong bảy ngày là bài toán quản lý tải trọng, chứ không phải bài toán chọn người.

Ở một góc khác của cùng quãng thời gian, Asiad 20 khai mạc ngày 19 tháng 9 và bế mạc ngày 4 tháng 10. Quy mô của kỳ đại hội này gồm 43 môn thi đấu và 469 nội dung. Đoàn thể thao Việt Nam đặt mục tiêu giành 4 đến 6 huy chương vàng và lọt vào top 20 toàn đoàn.

Đọc lịch của đội tuyển bóng đá cạnh lịch của đoàn Asiad, ta thấy một cửa sổ bị nén. Từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10, thể thao Việt Nam có hai mặt trận cùng lúc, và khán giả Việt Nam có hai nhu cầu theo dõi cùng lúc. Về mặt thương mại, đó là tình huống tệ nhất để đàm phán bản quyền, bởi nguồn lực của các đài bị chia đôi, còn ngân sách quảng cáo thì không tự nhiên tăng gấp đôi.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải, có một quy luật không mấy dễ chịu: khi hai sự kiện lớn trùng cửa sổ, thị trường không nhân đôi giá trị mà chia đôi sự chú ý. Người xem chỉ có hai mắt và một buổi tối.

Bối cảnh cảm xúc lại càng phức tạp. Đội tuyển đang ở giai đoạn được chú ý đặc biệt, sau một chức vô địch khu vực. Kỳ vọng ấy là tài sản, nhưng cũng là áp lực. Khi một đội bóng vừa vô địch, khán giả mặc định rằng trận tiếp theo phải được xem, phải được xem trực tiếp, và phải được xem miễn phí. Ba chữ "phải" ấy không xuất hiện trong bất kỳ hợp đồng bản quyền nào.

AI ĐANG GIỮ CHÌA KHÓA

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ người nắm quyền bán đã thay đổi. Với các giải đấu khu vực trước đây, đàm phán bản quyền thường đi qua liên đoàn khu vực. Lần này, giải đấu thuộc cấu trúc do FIFA tổ chức, và chính điều đó khiến quá trình thương lượng trở nên phức tạp hơn so với các giải khu vực trước đó.

Sự phức tạp không nằm ở thủ tục giấy tờ. Nó nằm ở chỗ một sản phẩm bản quyền được đóng gói tập trung ở cấp liên đoàn thế giới có xu hướng bịt lại những khe cửa mà đài truyền hình quốc gia từng dùng để chen vào. Thương lượng theo từng thị trường trở nên khó hơn, thỏa thuận nhỏ lẻ theo từng quốc gia trở nên khó hơn, giá riêng cho từng nền tảng trở nên khó hơn. Có một gói, một mức giá, một người bán.

Bản chất của câu chuyện bản quyền lần này là một cuộc tái định giá tập trung, và mọi cuộc tái định giá tập trung đều để lại một khoảng trống ở giữa.

Khoảng trống ấy có tên cụ thể: chưa một đơn vị nào ở Đông Nam Á sở hữu bản quyền. Đây là dữ kiện quan trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện, và nó thường bị đọc sai. Cách đọc sai phổ biến là biến nó thành câu chuyện của riêng Việt Nam – như thể Việt Nam chậm chân, như thể các đài Việt Nam thiếu tiền, như thể ai đó ở Hà Nội đã ngủ quên. Sự thật của dữ kiện thì đơn giản hơn: cả khu vực đang đứng ngoài cùng một cánh cửa.

Tên tôi bị gọi sai trên loa sân tập. Có lẽ vì thế tôi luôn viết đúng tên từng người. Nghề của tôi dạy tôi rằng danh xưng không phải chuyện hình thức. Gọi sai tên một cầu thủ là xóa đi một phần danh tính của cậu ấy. Gọi sai tên một giải đấu cũng vậy.

Cái tên "FIFA ASEAN Cup" đang được dùng phổ biến, và nó gắn với giả định rằng FIFA là đơn vị tổ chức. Với một giải vô địch khu vực vốn nằm trong hệ thống của liên đoàn Đông Nam Á, giả định ấy cần được xác minh bằng văn bản chính thức, chứ không phải bằng thói quen gọi tên. Tôi chưa tìm được tài liệu gốc xác nhận cấu trúc tổ chức mới, và tôi chọn ghi chú điều đó thay vì viết như thể mọi thứ đã rõ ràng.

Lý do không phải sự cầu toàn. Lý do là nếu cấu trúc tổ chức thực sự thay đổi, hệ quả sẽ kéo dài nhiều năm: giá bản quyền được thiết lập lại, cơ chế chia sẻ được viết lại, và những thỏa thuận nhỏ mà các đài quốc gia từng dựa vào sẽ không còn tồn tại. Một chữ sai trong tên giải đấu hôm nay có thể là một chữ sai trong hợp đồng trị giá hàng triệu đô la ngày mai.

ĐÔNG NAM Á CÙNG ĐỨNG NGOÀI

Việc không một đơn vị nào trong khu vực sở hữu bản quyền đẩy câu chuyện sang một dạng khác hẳn: thất bại trong việc khớp cung cầu. Thị trường đang có người mua rất rõ ràng. Việt Nam là một trong những thị trường bóng đá có lượng khán giả đông và gắn bó nhất Đông Nam Á, với lượng tương tác sau mỗi trận đấu đội tuyển thuộc nhóm cao nhất khu vực. Đây là thị trường đủ lớn để một đài truyền hình biện minh cho khoản đầu tư bản quyền.

Vậy mà chưa ai mua. Khi một bên có cầu mạnh gặp một bên có cung sẵn sàng mà giao dịch vẫn không xảy ra, nguyên nhân gần như luôn nằm ở giá hoặc ở cấu trúc gói. Ở đây là cả hai.

Về giá: mức giá kỳ vọng của bên bán được thiết lập theo chuẩn toàn cầu, trong khi khả năng chi trả của bên mua được thiết lập theo chuẩn khu vực. Khoảng cách ấy không thể xóa bằng thiện chí.

Về cấu trúc: một gói bản quyền tập trung thường đi kèm điều kiện về phạm vi lãnh thổ, số nền tảng được phép khai thác, thời hạn lưu trữ và quyền chia sẻ lại. Với một đài quốc gia có ngân sách hạn chế, những điều kiện ấy biến một thương vụ tưởng như đơn giản thành một cam kết dài hạn.

Điều đáng chú ý là Việt Nam, với tư cách thị trường lớn nhất trong nhóm chưa có bản quyền, lại đang ở vị trí người mua đầu tiên có khả năng phá vỡ thế bế tắc. Một đài truyền hình lớn của Việt Nam được cho là đang tiến gần đến việc mua thành công bản quyền FIFA ASEAN Cup 2026. Trạng thái ấy cần được đọc chính xác: "tiến gần" là trạng thái chưa hoàn tất, chưa ràng buộc, chưa có chữ ký.

Trong nghề của tôi, có một khoảng cách rất lớn giữa hai câu: "đang đàm phán" và "đã ký". Khoảng cách ấy từng khiến tôi mất một bài độc quyền, và cũng từng cứu tôi khỏi một lần đăng sai.

43 MÔN, 469 NỘI DUNG

Câu chuyện của Asiad 20 có logic khác hẳn, và khó hơn.

43 môn thi đấu và 469 nội dung là một sản phẩm bản quyền khổng lồ. Với một đài truyền hình quốc gia, mua bản quyền Asiad nghĩa là mua quyền khai thác một núi nội dung mà phần lớn trong đó không có khán giả Việt Nam tương ứng. Bóng đá, bơi, điền kinh, cử tạ, võ thuật có thể tạo được lượng người xem. Nhưng hàng trăm nội dung còn lại thì không, dù chi phí bản quyền phải trả cho toàn bộ gói.

Đó là lý do kinh tế học của gói Asiad luôn khắc nghiệt: chi phí trả cho toàn bộ, doanh thu chỉ đến từ một phần nhỏ. Với những kỳ đại hội gần đây, các nhà đàm phán được mô tả đang ở thế bế tắc và đánh giá thương vụ là "rất khó". Việc bản quyền Asiad 20 chưa ngã ngũ không phải câu chuyện riêng của Việt Nam, mà là hệ quả cấu trúc của một sản phẩm bị đóng gói quá rộng so với khả năng khai thác của từng thị trường quốc gia.

Khi mục tiêu của đoàn thể thao Việt Nam là 4 đến 6 huy chương vàng và vị trí trong top 20 toàn đoàn, giá trị của việc phát sóng tăng lên rõ rệt. Một tấm huy chương vàng chỉ có giá trị truyền thông trọn vẹn khi khán giả được xem khoảnh khắc ấy xảy ra. Một kỳ Asiad không được phát trực tiếp là một kỳ Asiad bị rút khỏi ký ức tập thể, bất kể thành tích trên bảng tổng sắp.

"GIÁ HỢP LÝ" VÀ TÂM THẾ NGƯỜI MUA

Thông tin đáng chú ý nhất về mặt đàm phán nằm ở cách các đài truyền hình Việt Nam định vị mình: họ đang thương lượng ở mức giá được mô tả là hợp lý. Đây là ngôn ngữ của thế thủ, không phải ngôn ngữ của một cuộc đấu giá.

Trong một cuộc đấu giá, người ta nói về mức giá có thể chấp nhận. Trong một cuộc thương lượng mà bên mua tự đặt mình vào thế thủ, người ta nói về mức giá hợp lý. Sự khác biệt nằm ở chỗ ai đang định nghĩa chữ "hợp lý". Nếu bên bán định nghĩa bằng chuẩn toàn cầu và bên mua định nghĩa bằng chuẩn khu vực, thì cuộc thương lượng sẽ dừng ở đúng điểm hai định nghĩa không còn giao nhau.

Đó chính là điểm dừng hiện tại.

Có một cách đọc lạc quan hơn. Việc một đài lớn được cho là đang tiến gần thỏa thuận cho thấy khoảng cách giữa hai định nghĩa không phải là vực thẳm, mà là một khoảng có thể bắc cầu. Nhưng cách đọc lạc quan ấy cũng đặt ra một rủi ro mà ít ai nhắc: nếu thương vụ chỉ vừa đủ khép lại vào phút chót, áp lực chi phí sẽ chảy về đâu trong những mùa giải tiếp theo?

NƯỚC ĐI CỦA HÀN QUỐC, VÀ CÁI BẪY CỦA BẢN QUYỀN DÙNG CHUNG

Ở Hàn Quốc, nơi tôi sống và làm việc, bài toán bản quyền thể thao được giải theo một cách khác. Ba đài truyền hình lớn của nước này từ lâu đã đi theo cơ chế mua chung cho các sự kiện tầm cỡ như Thế vận hội hay World Cup. Cơ chế ấy có một ưu điểm rõ ràng: nó tạo ra một người mua duy nhất với sức mạnh tài chính tổng hợp, đủ để đàm phán ngang hàng với bên bán toàn cầu.

Nhưng cơ chế mua chung cũng có một cái bẫy: nó chỉ hiệu quả khi các bên chia sẻ được lợi ích sau đó. Khi thị trường chuyển dịch, các đài buộc phải tìm doanh thu mới, và nền tảng trả tiền trở thành lựa chọn tự nhiên. Với bóng đá trong nước, xu hướng ấy đã diễn ra ở nhiều nơi: một phần lịch thi đấu dần chuyển sang nền tảng trả tiền, và người hâm mộ phải trả giá cho thói quen xem miễn phí mà họ từng có.

Bài học ở đó không nằm ở chỗ Hàn Quốc giàu hơn hay tổ chức giỏi hơn. Bài học nằm ở chỗ bản quyền rẻ không phải là tiêu chí duy nhất đáng theo đuổi, và bản quyền đắt theo cách cắt cửa người xem mới là cái giá dài hạn. Một thỏa thuận được ký với giá thấp nhưng kèm điều kiện phát sóng hẹp có thể gây thiệt hại cho khán giả nhiều hơn một thỏa thuận đắt nhưng phủ sóng rộng.

Đây là điểm mà áp lực dư luận thường đi sai hướng. Khán giả đo thương vụ bằng việc họ có được xem hay không. Các đài đo thương vụ bằng chi phí trên mỗi giờ phát sóng. Hai thước đo ấy không bao giờ trùng nhau, và cuộc đàm phán nào cũng là nỗ lực ép chúng lại gần nhau.

CHIA SẺ BẢN QUYỀN: CON ĐƯỜNG CÒN LẠI

Khi một đài mua được bản quyền ở mức giá cao, phản xạ tiếp theo gần như luôn là chia sẻ lại. Cơ chế này được dự kiến áp dụng: đơn vị sở hữu bản quyền sẽ chuyển nhượng lại một phần quyền khai thác cho các đơn vị truyền hình trong nước.

Cơ chế chia sẻ có ba tác dụng cùng lúc. Nó giúp bên mua thu hồi một phần chi phí. Nó giúp độ phủ sóng được mở rộng. Và nó giúp khán giả tiếp cận trận đấu qua nhiều kênh hơn, kể cả kênh miễn phí.

Mỗi thương vụ chuyển nhượng là một cuộc chia ly âm thầm được gói trong tờ giấy hợp đồng. Với bản quyền truyền hình, câu ấy đúng theo nghĩa ngược lại: mỗi hợp đồng chia sẻ bản quyền là một cuộc gặp gỡ được hàn gắn bằng giấy tờ, giữa một trận đấu và những người muốn xem nó.

Nhưng cơ chế chia sẻ chỉ vận hành khi có người mua trước. Nó là giải pháp cho bước thứ hai, trong khi vấn đề hiện tại nằm ở bước thứ nhất.

ĐỔ LỖI ĐÚNG NGƯỜI, SAI CHỖ

Khi một trận đấu không được phát sóng, phản xạ tự nhiên của công chúng là tìm người để trách. Và người bị trách gần như luôn là những người ở gần nhất: các đài truyền hình trong nước, các cơ quan quản lý thể thao, ban tổ chức giải trong nước. Đây là phản xạ dễ hiểu, và cũng là phản xạ đặt áp lực vào sai chỗ.

Người nắm quyền quyết định cuối cùng về việc bán hay không bán, ở mức giá nào, cho phạm vi lãnh thổ nào, không nằm ở Việt Nam và cũng không nằm trong khu vực. Việc cả Đông Nam Á cùng trống bản quyền là bằng chứng mạnh nhất cho điều đó. Nếu vấn đề nằm ở năng lực của một quốc gia, thì các quốc gia khác đã mua được. Họ cũng chưa.

Áp lực dư luận đang nhắm vào những người không cầm chìa khóa, trong khi người cầm chìa khóa không đọc được áp lực ấy.

Có một điều khác mà tôi muốn nói thẳng, dù nó không dễ nghe. Việc có được bản quyền không tự động là điều tốt. Một hợp đồng bản quyền được ký trong hoảng loạn, dưới sức ép của dư luận, có thể tạo ra một kết quả tệ hơn việc không có bản quyền: khán giả vẫn phải trả tiền để xem, nhưng lần này tiền ấy đi vào một cấu trúc chi phí không bền vững, và cái giá sẽ được thu lại ở mùa giải sau bằng một mức giá cao hơn.

Tôi đã thấy mô thức này nhiều lần trong nghề, ở nhiều thị trường khác nhau. Một thương vụ khép lại muộn thường được trình bày như một cuộc giải cứu. Người chiến thắng trong câu chuyện giải cứu ấy là bên mua. Người trả giá cho cuộc giải cứu ấy thường là người xem, vài năm sau đó.

Cuộc gọi lúc nửa đêm từ mẹ của Park Yong-woo dạy tôi rằng bóng đá không bao giờ kết thúc ở tiếng còi. Tháng 4 năm 2026, sau trận thua 0-5 trước Jeonbuk, tôi gọi cho mẹ của cậu tiền đạo 19 tuổi ấy – một người bán cá ở chợ Incheon – chỉ để nói rằng con trai bà không đáng bị chửi rủa như những gì đang tràn trên mạng xã hội. Cuộc gọi kéo dài bốn mươi phút. Bà không nhắc đến bàn thua. Bà hỏi liệu con trai bà có được ăn cơm đúng giờ không.

Tôi kể lại câu chuyện ấy ở đây vì một lý do cụ thể. Khi một trận đấu không được phát sóng, người bị ảnh hưởng đầu tiên không phải là khán giả. Người bị ảnh hưởng đầu tiên là những gia đình ngồi trước màn hình ở một tỉnh xa, chờ xem con mình có được vào sân hay không. Với họ, kênh phát sóng là sợi dây duy nhất nối căn nhà nhỏ với sân vận động cách nửa vòng trái đất.

Bị ném đá trên sóng trực tiếp, tôi vẫn đứng về phía thủ môn. Sự thật cần người bảo vệ, không cần người hùa theo. Lần này, người cần được bảo vệ là một sự thật khác: không phải các đài Việt Nam không muốn mua, mà là cấu trúc của thị trường bản quyền khu vực đang ở trạng thái chưa ai bán được cho ai.

ĐIỀU ĐÁNG THEO DÕI

Có hai tín hiệu nội bộ tôi sẽ theo dõi trong những tuần tới, và cả hai đều không nằm trên bảng tỉ số.

Tín hiệu thứ nhất là cấu trúc chia sẻ bản quyền. Nếu thương vụ FIFA ASEAN Cup khép lại và đi kèm một cơ chế chuyển nhượng lại rõ ràng cho các đơn vị trong nước, thì khán giả Việt Nam sẽ có nhiều cửa vào hơn cả mong đợi, kể cả cửa miễn phí. Cách các đài chia nhau gói bản quyền sẽ nói nhiều về mức giá thật mà bên mua đã trả.

Tín hiệu thứ hai là phương án dự phòng của Asiad 20. Khi bản quyền trực tiếp bế tắc, ngành truyền hình thường chuyển sang các phương án hạ cấp: bản tin tóm tắt, phát chậm, hoặc những đoạn highlight ngắn được cấp miễn phí. Nếu các phương án ấy xuất hiện, khán giả sẽ biết rằng thương vụ lớn đã không thành, và tốt nhất là biết sớm.

Còn lại một câu hỏi mà tôi chưa có câu trả lời thỏa đáng. Trong một thị trường bản quyền ngày càng tập trung vào tay số ít người bán, lá phiếu thực sự của khán giả là ở đâu? Người xem không ngồi vào bàn đàm phán, không có đại diện ở đó, và cũng không được hỏi ý kiến. Nhưng chính người xem là lý do tồn tại của toàn bộ thị trường này. Một khi lý do ấy không còn được đặt ở giữa bàn, mọi thứ còn lại chỉ là phân chia doanh thu.

42 tuổi, tôi đủ già để biết mọi thứ đổi thay, đủ trẻ để vẫn tin vào một đường chuyền hoàn hảo. Và trong câu chuyện bản quyền này, đường chuyền hoàn hảo sẽ là đường chuyền đưa trận đấu đến được với người cần xem nó nhất.