9...a5 và cuộc nổi dậy lặng lẽ của người chơi Phòng thủ Ấn Độ của Vua

Đêm thứ Bảy ở một câu lạc bộ cờ nằm sâu trong con hẻm nhỏ trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, một người đàn ông ngoài năm mươi tuổi đặt quân tốt lên ô a5. Không ai trong phòng nói gì. Đồng hồ điện tử nhảy từng giây, tiếng bấm nút vang khô khốc, và giữa hai người chỉ còn bốn mươi hai quân cờ với một khoảng lặng dài hơn mọi nước đi. Đối thủ của ông, một thanh niên hai mươi mấy tuổi cầm quân Trắng, đã dành ba tuần để học thuộc nhánh 9...Nh5. Cậu mở cuốn sổ tay, rồi gấp lại. Trong đó không có dòng nào nói về 9...a5.

Người đàn ông ấy không nổi tiếng. Ông không có hệ số Elo đủ để lọt vào bản tin của bất kỳ trang cờ vua nào. Nhưng trong khoảnh khắc đó, ông làm được một việc mà rất ít người chơi cờ làm được ở thời đại này: đưa đối thủ ra khỏi vùng an toàn, không bằng một đòn chiến thuật, mà bằng sự chậm rãi.

Tôi viết về cờ vua để tìm lại chính mình của hai mươi năm trước. Và càng viết, tôi càng tin rằng những nước cờ đáng nhớ nhất không phải những nước mạnh nhất, mà là những nước buộc con người ta phải ngồi yên và nghĩ.

Câu chuyện bắt đầu từ một sản phẩm. Một đĩa DVD hướng dẫn khai cuộc, loại sản phẩm từng thống trị thị trường cờ vua trong hai thập kỷ, vừa được giới thiệu với lời hứa quen thuộc: dạy người chơi quân Đen cách đối phó với Bayonet Attack trong Phòng thủ Ấn Độ của Vua. Nước cờ được chọn làm linh hồn của cả bộ tài liệu là 9...a5.

Để hiểu vì sao một nước tốt ở cánh hậu lại đáng để bàn, cần đặt nó vào đúng dòng biến. Ván đấu đi theo thứ tự 1.d4 Nf6 2.c4 g6 3.Nc3 Bg7 4.e4 d6 5.Nf3 0-0 6.Be2 e5 7.0-0 Nc6 8.d5 Ne7. Đây là hệ Mar del Plata, nhánh sắc bén nhất của Phòng thủ Ấn Độ của Vua, nơi hai bên tuyên bố chiến tranh ở hai cánh đối lập: Trắng dồn quân về cánh hậu, Đen mở toang cánh vua. Đến đây, Trắng chơi 9.b4, chính là Bayonet Attack.

Bayonet Attack ra đời như một cú hích vào nhịp điệu của Đen. Quân tốt tiến lên b4 chặn đường ...c5, đe dọa b5 đẩy lùi mã, và biến cánh hậu thành chiến trường có thể sụp đổ chỉ sau vài nước. Nó phổ biến đến mức trong nhiều thập kỷ, bất kỳ ai cầm quân Đen trong hệ Mar del Plata đều buộc phải có câu trả lời sẵn trong đầu.

Câu trả lời chính thống là 9...Nh5. Mã nhảy lên vành bàn cờ, nhắm ô f4, chấp nhận mở toang vị trí để đổi lấy thế công. Đó là một nước cờ của thời đại máy tính: sắc bén, cụ thể, đòi hỏi người chơi phải nhớ hàng trăm biến và phải tính toán chính xác đến từng nước. Còn 9...a5, nước cờ mà đĩa DVD kia đề xuất, đi theo hướng ngược lại.

Điều đáng chú ý là cách bộ tài liệu ấy tự giới thiệu. Nó không hứa hẹn một đòn phản bác lý thuyết, cũng không tuyên bố nước cờ của mình mạnh hơn nước cờ chính thống. Nó hứa hẹn một thứ khiêm tốn hơn nhiều: sự yên tĩnh. Ít biến cụ thể, ít dòng bắt buộc, nhiều khoảng trống cho người chơi tự nghĩ.

Trong khi đó, phần mở đầu của nguồn tài liệu gốc lại mang một tiêu đề hoàn toàn khác, nói về Giải vô địch Cờ vua học đường châu Âu và một lễ hội văn hóa tại Tsaghkadzor, Armenia. Giữa tiêu đề ấy và phần nội dung nói về đĩa DVD không có một sợi dây nào nối lại với nhau. Đó là một lỗi biên tập, nhưng cũng là một hình ảnh đúng về cách ngành cờ vua đóng gói nội dung của mình: hào nhoáng ở trên, kỹ thuật ở dưới, và đôi khi hai nửa ấy không hề thuộc về nhau.

Điều đầu tiên cần nói về 9...a5 là nó không đẹp theo nghĩa thông thường. Ở nó không có đòn hi sinh, không có cú đánh vào trung tâm, không có nước cờ khiến khán phòng phải ồ lên. Nó chỉ là một quân tốt tiến một ô, tấn công quân tốt b4 vừa mới nhảy lên, và hỏi Trắng một câu rất đơn giản: ngươi định làm gì với cánh hậu của mình?

Sức mạnh của nước cờ nằm ở chỗ nó không vội. Sau 9...a5, Đen chuẩn bị ...c5 để giành lại trung tâm, ...Be6 để củng cố các ô đen, ...Nd7 và ...Rc8 để dồn lực về cánh hậu. Không nước nào trong số đó gây chết người ngay lập tức. Nhưng chúng tạo thành một cỗ máy chiến lược chậm rãi, thứ mà người chơi cờ gọi là kế hoạch.

Và đây là điểm mấu chốt: 9...a5 đổi một trận đấu của ký ức lấy một trận đấu của sự hiểu biết. Ở nhánh 9...Nh5, người cầm quân Đen thắng bằng cách nhớ nhiều hơn đối thủ. Ở nhánh 9...a5, người cầm quân Đen thắng bằng cách hiểu rõ hơn đối thủ về ý nghĩa của từng ô cờ. Hai con đường ấy dẫn đến hai kiểu người chơi khác nhau, và cũng dẫn đến hai kiểu thất bại khác nhau.

Tôi đã dành nhiều năm ngồi ở các phòng thi đấu, ghi chép từng cử chỉ của người chơi, và điều tôi nhận ra là người ta thường thua không phải vì không biết nước đi, mà vì không biết mình đang ở đâu trên bàn cờ. Một người chơi thuộc lòng ba mươi nước đầu của 9...Nh5 vẫn có thể gục ngã ở nước thứ ba mươi mốt vì không hiểu vì sao quân mã của mình lại nằm ở f4. Một người chơi hiểu vì sao phải giữ ...a5 lại trên bàn có thể đứng vững ngay cả khi chưa từng nhìn thấy thế trận này bao giờ.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, kiểu người chơi thứ hai đang ngày càng hiếm ở các giải trẻ, nhưng lại ngày càng đông ở các câu lạc bộ. Đó là những người ngoài bốn mươi, có công việc, có gia đình, mỗi tuần đến câu lạc bộ hai buổi, và không còn đủ thời gian để nhồi vào đầu hàng trăm biến của một khai cuộc. Họ cần những nhánh có thể hiểu, không phải những nhánh có thể đọc.

Ở Việt Nam, lớp người chơi này đang lớn lên rất nhanh. Các câu lạc bộ ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng mở ra mỗi năm, kéo theo một thế hệ người chơi phong trào có học thức, có tiền, và có một thái độ rất tỉnh táo với máy tính. Họ không xem engine là thầy, mà là một người bạn khó tính luôn đứng bên cạnh nhắc rằng nước đi của mình chưa phải hay nhất. Với họ, một nhánh như 9...a5 có sức hút riêng: nó cho họ quyền được suy nghĩ.

Những cái tên như Lê Quang Liêm hay Nguyễn Ngọc Trường Sơn đã đưa cờ vua Việt Nam lên bản đồ thế giới ở tầng chuyên nghiệp, nhưng phần lớn người chơi phong trào không sống trong thế giới đó. Họ sống trong những căn phòng nhỏ, với những ván cờ không ai ghi lại, và với một niềm vui rất riêng mà không bảng xếp hạng nào đo được.

Nhưng cần phải nói thẳng một điều mà bộ tài liệu kia không nói. Toàn bộ lập luận về sức mạnh của 9...a5 được xây bằng lời văn, không bằng dữ liệu. Không có tỉ lệ trùng khớp với nước đi hàng đầu của engine, không có chỉ số mất điểm trung bình mỗi nước, không có tỉ lệ thắng, tỉ lệ hòa, không có một ván đấu cụ thể nào được dẫn ra làm bằng chứng. Trong thời đại mà mọi tuyên bố về khai cuộc đều có thể kiểm tra bằng vài cú nhấp chuột, một lập luận không kèm số liệu chỉ còn là một niềm tin.

Và niềm tin thì có thể đúng, nhưng không thể chứng minh. Đó là lý do vì sao tuyên bố trung tâm của bộ tài liệu, rằng 9...a5 khách quan là cân bằng nhưng nguy hiểm trên thực tế nếu Đen nắm được các kế hoạch, cần được đọc như một lời đề nghị chứ không phải một kết luận. Nó mời người chơi bước vào một thế trận, chứ không hứa hẹn một chiến thắng.

Nhưng khoan. Nếu lập luận thiếu dữ liệu, tại sao nó vẫn có sức thuyết phục đến vậy? Bởi vì nó chạm đúng vào một mệt mỏi có thật. Người chơi cờ hiện đại đang sống trong một nghịch lý: càng hiểu biết, họ càng cảm thấy mình đang tụt lại phía sau. Mỗi tuần, engine lại tìm ra một nước đi mới trong một thế trận tưởng như đã chết. Mỗi tháng, một nhánh tưởng như an toàn lại bị lật ngược. Việc học thuộc lòng trở thành một guồng quay không có điểm dừng, và 9...a5 hiện ra như một lối ra.

Đó là lý do tôi gọi đây là một cuộc nổi dậy lặng lẽ. Nó không phủ nhận máy tính. Nó chỉ đề nghị con người được sống trong một căn phòng nhỏ mà máy tính chưa kịp quét sơn lại. Một căn phòng mà ở đó, người chơi giỏi nhất không phải người nhớ nhiều nhất, mà là người nhìn xa nhất.

Nhưng cái căn phòng ấy đang hẹp dần. Stockfish và Leela đã tiến bộ đến mức chúng không còn bối rối trước những thế trận chiến lược phức tạp của Phòng thủ Ấn Độ của Vua. Chúng đánh giá những thế trận ấy một cách bình tĩnh, và đôi khi chúng còn tìm ra những kế hoạch mà con người phải mất nhiều năm mới hiểu. Tuyên bố rằng máy tính thường không biết xử lý những thế trận này từng đúng, nhưng nó đang mất dần sức nặng theo từng bản cập nhật.

Cũng cần nhìn vào hình thức của sản phẩm. Một đĩa DVD là một vật thể tĩnh. Nó không thể cập nhật khi lý thuyết thay đổi. Nó không thể sửa lại khi một nước cờ bị lật ngược. Trong khi đó, tri thức khai cuộc đang chảy về các nền tảng thuê bao, nơi mọi biến đều có thể chỉnh sửa, mọi đánh giá đều có thể làm mới, và người học có thể tương tác thay vì ngồi nghe. Một đĩa DVD về khai cuộc, dù hay đến đâu, cũng là một sinh vật của thập kỷ trước.

Vậy giá trị thật của 9...a5 nằm ở đâu? Nó không nằm ở chỗ mạnh hơn 9...Nh5, vì không có dữ liệu nào chứng minh điều đó. Giá trị của nó nằm ở chỗ nó mở ra một cách chơi khác, và nhắc người ta nhớ rằng cờ vua có nhiều hơn một con đường đúng.

Ở Việt Nam, nơi phong trào cờ vua đang phát triển nhanh hơn khả năng đào tạo huấn luyện viên, những nhánh như thế này có một vai trò bất ngờ. Chúng giữ chân những người chơi không có điều kiện theo đuổi con đường chuyên nghiệp. Chúng cho họ một lý do để tiếp tục đến câu lạc bộ vào tối thứ Bảy, thay vì bỏ cuộc vì cảm thấy mình không bao giờ theo kịp đám trẻ.

Khi thần đồng mười bảy tuổi vẫn chưa biết mình sắp thành huyền thoại, cậu ta thường chưa có gì ngoài một trí nhớ phi thường và một sự tự tin chưa bị thử thách. Nhưng người đàn ông ngoài năm mươi tuổi ở câu lạc bộ kia đã có thứ mà thần đồng chưa có: sự kiên nhẫn của một người đã thua đủ nhiều để hiểu rằng bàn cờ không thưởng cho người nhanh nhất, mà cho người tỉnh táo nhất.

Điều phản trực giác nhất về câu chuyện này là nó không thực sự nói về một nước cờ. Nó nói về một lằn ranh đang dịch chuyển trong thế giới cờ vua, giữa những người học để nhớ và những người học để hiểu. 9...a5 chỉ là một cái cớ để lằn ranh ấy lộ ra.

Nhiều người sẽ đọc bộ tài liệu kia và kết luận rằng nó bán cho họ một nước cờ. Nhưng thứ nó thực sự bán là một sự cho phép: cho phép người chơi ngừng cố gắng trở thành máy tính. Đó là một món hàng tinh thần, và cũng vì thế mà nó khó kiểm chứng bằng số liệu.

Sai lầm lãng mạn nhất của tôi là tin rằng bàn cờ biết làm thơ. Bàn cờ không biết làm thơ. Nó chỉ phản chiếu con người ngồi trước nó. Một người chơi sợ hãi sẽ thấy bàn cờ đầy cạm bẫy. Một người chơi bình tĩnh sẽ thấy bàn cờ đầy cơ hội. Nước cờ 9...a5 không tự nó là thơ. Nó chỉ là một ô trống mà người ta có thể viết lên đó bất cứ điều gì mình muốn.

Và có một chi tiết đáng suy nghĩ: nguồn tài liệu gốc mở đầu bằng hình ảnh một giải vô địch cờ vua học đường châu Âu, nơi những đứa trẻ khoác áo đội tuyển quốc gia và mơ về những ván cờ lớn. Rồi phần thân bài lại nói về một đĩa DVD dạy người lớn cách chống Bayonet Attack. Hai thế giới ấy cách nhau một khoảng thời gian không thể đo bằng năm tháng. Một bên là khởi đầu, một bên là đối phó. Một bên là giấc mơ, một bên là kỹ năng sinh tồn.

Có lẽ đó chính là chân dung thật của cờ vua hiện đại: cùng lúc là giấc mơ của một đứa trẻ và là bài tập về nhà của một người lớn. Và giữa hai điều đó, không có nước cờ nào, dù hay đến đâu, có thể hàn gắn được khoảng cách.

Tối hôm ấy, người đàn ông ngoài năm mươi tuổi thắng ván cờ. Không phải vì 9...a5 mạnh hơn 9...Nh5, mà vì ông hiểu thế trận của mình hơn đối thủ hiểu thế trận của cậu ta. Cậu thanh niên gấp cuốn sổ tay, cười, và hỏi ông học nước cờ ấy ở đâu. Ông trả lời rằng ông không học ở đâu cả. Ông chỉ ngồi đủ lâu để tự nghĩ ra nó.

Đấu trường trống vẫn giữ nguyên tiếng gõ đồng hồ của những người đã khuất. Và trong tiếng gõ ấy, điều đáng hỏi không phải là nước cờ nào mạnh nhất, mà là ai sẽ còn ngồi lại đủ lâu để nghĩ.